El arma emblemática de la Resistencia Polaca: la Pistola Ametralladora Błyskawica.

En la Varsovia ocupada por la Alemania nazi, conseguir armas constituía uno de los mayores problemas de la resistencia polaca. Sin embargo, la Armia Krajowa (AK), el Ejército Nacional polaco, no se limitó a ocultar armamento capturado o a recibirlo mediante los lanzamientos en paracaídas de los Aliados. La Resistencia también fue capaz de diseñar y fabricar sus propias armas en talleres clandestinos, muchas veces situados prácticamente bajo las narices del ocupante.

Entre las armas concebidas y producidas por la resistencia destacó una creación enteramente polaca: el pistolet maszynowy Błyskawica, es decir, la pistola ametralladora o subfusil «Relámpago».

Inspirada en el Sten, pero no una simple copia

La Błyskawica fue diseñada por los ingenieros Wacław Zawrotny y Seweryn Wielanier, quienes trabajaron en condiciones de absoluta clandestinidad durante la ocupación alemana. El proyecto comenzó en la segunda mitad de 1942 y la documentación técnica quedó preparada durante 1943. El primer prototipo fue construido en agosto o septiembre de ese año. Las primeras pruebas de tiro se realizaron en los bosques próximos a Zielonka, pero poco después el arma protagonizaría uno de los episodios más audaces de la resistencia polaca.

Los proyectistas aprovecharon la experiencia proporcionada por el Sten británico, un arma de construcción sencilla, económica y especialmente apropiada para una fabricación descentralizada. El Sten empleaba un cargador de 32 cartuchos colocado horizontalmente en el lado izquierdo del arma.

La Błyskawica tomó algunos elementos de la concepción del Sten, pero sus diseñadores introdujeron modificaciones fundamentales. La más visible era precisamente la posición del cargador: en la Błyskawica se encontraba debajo de la recámara, en posición vertical. Los proyectistas también incorporaron determinadas soluciones constructivas del MP 40 alemán, entre ellas el sistema de la culata plegable.

La diferencia no era meramente técnica. El Sten, con su cargador lateral y su configuración particular, resultaba más difícil de ocultar debajo de la ropa, por ejemplo, bajo un sobretodo. La Błyskawica, con el cargador situado debajo del arma y su culata rebatible, ofrecía una configuración mucho más compacta y discreta. Para una organización clandestina que debía transportar armas por una ciudad ocupada, esta característica tenía una importancia extraordinaria.

Por ello, la Błyskawica no puede considerarse simplemente una copia del Sten. Fue una construcción polaca que combinó soluciones tomadas de armas extranjeras con modificaciones propias, adaptadas a las necesidades específicas de la resistencia clandestina.

El resultado fue un arma de 9 mm Parabellum, accionada por retroceso y cerrojo libre, con cargador de 32 cartuchos y capacidad de fuego automático. Su construcción había sido especialmente pensada para las condiciones de la clandestinidad: sus piezas podían fabricarse en diferentes talleres y posteriormente reunirse en un lugar seguro para su montaje. Muchas de ellas se unían mediante roscas y tornillos, evitando procedimientos industriales complejos, difíciles de realizar en una Polonia sometida a la ocupación.

Una prueba de fuego frente al Teatro

La historia de la Błyskawica contiene además un episodio que parece salido de una novela de espionaje.

Después de las primeras pruebas, el arma fue presentada en un local clandestino de la calle Niecała al entonces coronel August Emil Fieldorf, conocido por su nombre de guerra «Nil», comandante del Kedyw, la organización de sabotaje y operaciones especiales de la Armia Krajowa.

Fieldorf quiso comprobar personalmente las prestaciones del nuevo subfusil. La propuesta que surgió entonces fue tan audaz como peligrosa: probar el arma en pleno centro de la Varsovia ocupada.

En una tarde, en las inmediaciones de la Plaza del Teatro (plac Teatralny), y pese a la presencia de transeúntes, se efectuó una breve ráfaga con la Błyskawica. La prueba fue una demostración no solamente del funcionamiento del arma, sino también de la audacia y sangre fría de quienes estaban desarrollando armamento clandestino en una ciudad vigilada por las fuerzas alemanas.

De los talleres clandestinos al Levantamiento

La fabricación de la Błyskawica fue distribuida entre distintos talleres mecánicos y metalúrgicos de Varsovia. El montaje final se realizaba en instalaciones clandestinas próximas a la plaza Grzybowski, entre ellas el taller de Franciszek Makowiecki, conocido por el seudónimo «Mahomet». Después del comienzo del Levantamiento de Varsovia, el montaje continuó en otro taller situado en el cruce de las calles Sienkiewicza y Boduena.

El mando de la Armia Krajowa había limitado su empleo antes del levantamiento para evitar que los alemanes descubrieran la existencia de su fabricación. El enemigo buscaba especialmente armas y equipos procedentes de los lanzamientos en paracaídas realizados por los Aliados. Mientras tanto, la resistencia fabricaba las Błyskawica prácticamente bajo las narices del ocupante.

La producción total alcanzó aproximadamente 700 ejemplares, aunque las cifras pueden variar según las fuentes y las condiciones de la fabricación clandestina. Con el comienzo del Levantamiento, el arma pasó finalmente de los talleres secretos a las barricadas y a las manos de los insurgentes.

Su nombre —Błyskawica, «Relámpago»— también tiene una historia particular. En la cantonera de la culata fueron grabados tres pequeños rayos que, además de cumplir una función simbólica, contribuían al agarre del arma contra el hombro. El motivo recordaba asimismo el logotipo de la empresa polaca Elektrit (que fabricaba estufas), vinculada profesionalmente a los diseñadores.

Un símbolo de la capacidad técnica de la Resistencia

La Błyskawica representa mucho más que un arma. Es el testimonio de una extraordinaria capacidad técnica desarrollada bajo la ocupación: ingenieros, obreros y miembros de la resistencia que, en talleres ocultos y con recursos limitados, fueron capaces de diseñar, fabricar, probar y finalmente emplear en combate un subfusil propio.

Su existencia demuestra también hasta qué punto la resistencia polaca había desarrollado una estructura clandestina capaz de realizar tareas que, en condiciones normales, hubieran requerido una industria armamentística completa: diseño, elaboración de planos, obtención de materias primas, fabricación de piezas, montaje, pruebas y distribución.

En la historia del armamento clandestino polaco de la Segunda Guerra Mundial, la Błyskawica ocupa por ello un lugar singular. Nació de la necesidad, fue construida en secreto y terminó convirtiéndose en uno de los símbolos materiales de la resistencia de Varsovia.

Imágenes:

1. Pistola ametralladora Błyskawica exhibida en el Museo del Levantamiento de Varsovia.
2. El autor saliendo de una réplica de los túneles cloacales por donde circulaban los soldados polacos portando la pistola ametralladora.

 

Bibliografía y fuentes

Fuentes institucionales

• Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Pistolet maszynowy Błyskawica kal. 9 mm, ficha de colección y descripción técnica. Fuente utilizada para los datos relativos a los proyectistas Wacław Zawrotny y Seweryn Wielanier, características técnicas del arma, comparación con el Sten y el MP 40, fabricación clandestina y prueba realizada en las inmediaciones de la Plaza del Teatro.
• Instytut Pamięci Narodowej (IPN), Pamięć.pl, Biuletyn IPN, n.º 7–8/2013, sección «Z bronią w ręku». Fuente utilizada para los antecedentes del desarrollo de armas por la resistencia polaca y la combinación de soluciones técnicas procedentes del Sten británico y del MP 40 alemán.
• Muzeum Powstania Warszawskiego w Warszawie, materiales, colecciones y documentación relativos al armamento de la resistencia polaca y al Levantamiento de Varsovia, incluyendo ejemplares y documentación sobre la producción clandestina de la Błyskawica.

Bibliografía especializada

• Satora, Kazimierz, Produkcja uzbrojenia w polskim ruchu oporu 1939–1945, Warszawa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985. ISBN 83-11-07168-3.
• Satora, Kazimierz, Podziemne zbrojownie polskie 1939–1944, Warszawa, Bellona, 2001, 406 pp. ISBN 83-11-09158-7.

Andrés Chowanczak

Embajador de la Historia de Polonia

 

Emblematyczna broń Armii Krajowej: Pistolet Maszynowy „Błyskawica”

W okupowanej przez nazistowskie Niemcy Warszawie zdobycie broni stanowiło jeden z największych problemów polskiego ruchu oporu. Jednak Armia Krajowa (AK) nie ograniczała się do ukrywania zdobytej broni ani do przyjmowania zrzutów spadochronowych organizowanych przez aliantów. Polski ruch oporu był również w stanie projektować i produkować własną broń w konspiracyjnych warsztatach, często znajdujących się praktycznie pod nosem okupanta.

Wśród broni opracowanej i produkowanej przez ruch oporu szczególne miejsce zajmował całkowicie polski projekt: pistolet maszynowy „Błyskawica”.

Inspirowana Stenem, ale nie będąca jego prostą kopią

„Błyskawica” została zaprojektowana przez inżynierów Wacława Zawrotnego i Seweryna Wielaniera, którzy pracowali w warunkach całkowitej konspiracji podczas niemieckiej okupacji. Projekt rozpoczęto w drugiej połowie 1942 roku, a dokumentacja techniczna została przygotowana w 1943 roku. Pierwszy prototyp zbudowano w sierpniu lub wrześniu tego roku. Pierwsze próby strzeleckie przeprowadzono w lasach w pobliżu Zielonki, lecz wkrótce broń ta miała stać się bohaterem jednego z najbardziej śmiałych epizodów polskiego ruchu oporu.

Konstruktorzy wykorzystali doświadczenia zdobyte przy brytyjskim Stenie – broni o prostej i taniej konstrukcji, szczególnie odpowiedniej do zdecentralizowanej produkcji. Sten posiadał magazynek na 32 naboje umieszczony poziomo, po lewej stronie broni.

„Błyskawica” przejęła niektóre rozwiązania konstrukcyjne Stena, jednak jej projektanci wprowadzili zasadnicze modyfikacje. Najbardziej widoczną była właśnie pozycja magazynka: w „Błyskawicy” znajdował się on pod komorą zamkową i był umieszczony pionowo. Konstruktorzy wykorzystali również niektóre rozwiązania konstrukcyjne niemieckiego MP 40, między innymi system składanej kolby.

Różnica nie miała wyłącznie charakteru technicznego. Sten, ze swoim bocznym magazynkiem i charakterystyczną konfiguracją, był trudniejszy do ukrycia pod ubraniem, na przykład pod płaszczem. „Błyskawica”, dzięki magazynkowi umieszczonemu pod bronią oraz składanej kolbie, miała znacznie bardziej zwartą i dyskretną konstrukcję. Dla organizacji konspiracyjnej, której członkowie musieli transportować broń przez okupowane miasto, cecha ta miała ogromne znaczenie.

Dlatego „Błyskawicy” nie można traktować po prostu jako kopii Stena. Była to polska konstrukcja łącząca rozwiązania zaczerpnięte z zagranicznych konstrukcji z własnymi modyfikacjami, dostosowanymi do specyficznych potrzeb konspiracyjnego ruchu oporu.

Powstała broń kalibru 9 mm Parabellum, działająca na zasadzie odrzutu zamka swobodnego, z magazynkiem na 32 naboje i możliwością prowadzenia ognia automatycznego. Jej konstrukcję szczególnie dostosowano do warunków konspiracji: poszczególne części mogły być produkowane w różnych warsztatach, a następnie przewożone do bezpiecznego miejsca, gdzie dokonywano ich montażu. Wiele elementów łączono za pomocą gwintów i śrub, unikając skomplikowanych procesów przemysłowych, trudnych do przeprowadzenia w okupowanej Polsce.

Próba ogniowa na placu Teatralnym

Historia „Błyskawicy” zawiera również epizod, który mógłby stanowić scenę z powieści szpiegowskiej.

Po pierwszych próbach broń została zaprezentowana w konspiracyjnym lokalu przy ulicy Niecałej ówczesnemu pułkownikowi Augustowi Emilowi Fieldorfowi, znanemu pod pseudonimem „Nil”, dowódcy Kedywu – Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej.

Fieldorf chciał osobiście sprawdzić możliwości nowego pistoletu maszynowego. Powstała wówczas propozycja równie śmiała, co niebezpieczna: przeprowadzić próbę broni w samym centrum okupowanej Warszawy.

Pewnego popołudnia, w rejonie placu Teatralnego, mimo obecności przechodniów, oddano krótką serię z „Błyskawicy”. Próba ta była nie tylko demonstracją sprawności broni, lecz także dowodem niezwykłej odwagi i zimnej krwi ludzi, którzy rozwijali konspiracyjną produkcję uzbrojenia w mieście kontrolowanym przez niemieckie siły okupacyjne.

Z konspiracyjnych warsztatów na barykady Powstania

Produkcję „Błyskawicy” rozdzielono pomiędzy różne warsztaty mechaniczne i metalurgiczne działające w Warszawie. Montaż końcowy odbywał się w konspiracyjnych warsztatach w rejonie placu Grzybowskiego, między innymi w warsztacie Franciszka Makowieckiego, znanego pod pseudonimem „Mahomet”. Po wybuchu Powstania Warszawskiego montaż kontynuowano w innym warsztacie, znajdującym się na skrzyżowaniu ulic Sienkiewicza i Boduena.

Dowództwo Armii Krajowej ograniczało użycie „Błyskawic” przed wybuchem Powstania, aby nie dopuścić do odkrycia przez Niemców faktu ich produkcji. Okupant szczególnie poszukiwał broni i wyposażenia pochodzącego ze zrzutów spadochronowych dokonywanych przez aliantów. Tymczasem polski ruch oporu produkował „Błyskawice” praktycznie pod nosem okupanta.

Łącznie wyprodukowano około 700 egzemplarzy, choć liczby podawane przez poszczególne źródła mogą się różnić ze względu na charakter konspiracyjnej produkcji. Wraz z wybuchem Powstania Warszawskiego broń ta trafiła wreszcie z ukrytych warsztatów na barykady i do rąk powstańców.

Nazwa „Błyskawica” również ma swoją szczególną historię. Na stopce kolby wygrawerowano trzy małe błyskawice, które oprócz funkcji symbolicznej pomagały w oparciu broni o ramię. Motyw ten nawiązywał również do logo polskiej firmy Elektrit, produkującej piece, z którą zawodowo związani byli konstruktorzy.

Symbol technicznych możliwości Polskiego Ruchu Oporu

„Błyskawica” jest czymś znacznie więcej niż tylko bronią. Stanowi świadectwo niezwykłych możliwości technicznych rozwiniętych w warunkach okupacji: inżynierowie, robotnicy i członkowie ruchu oporu, działając w ukrytych warsztatach i dysponując ograniczonymi środkami, byli w stanie zaprojektować, wyprodukować, przetestować, a następnie wykorzystać w walce własny pistolet maszynowy.

Jej istnienie pokazuje również, jak dalece polski ruch oporu rozwinął struktury konspiracyjne zdolne do wykonywania zadań, które w normalnych warunkach wymagałyby całego przemysłu zbrojeniowego: opracowania konstrukcji, przygotowania dokumentacji technicznej, zdobycia surowców, wykonania części, montażu, przeprowadzenia prób oraz dystrybucji gotowej broni.

W historii polskiego konspiracyjnego przemysłu zbrojeniowego podczas II wojny światowej „Błyskawica” zajmuje zatem szczególne miejsce. Narodziła się z potrzeby, została skonstruowana w tajemnicy, a ostatecznie stała się jednym z materialnych symboli oporu Warszawy.

Fotografie

1. Autor z pistoletem maszynowym „Błyskawica” w ręku.
2. Na fotografii widoczne są błyskawice, które dały broni jej nazwę.
3. Autor wychodzący z repliki kanałów, którymi przemieszczali się polscy żołnierze, niosąc pistolety maszynowe „Błyskawica”.
4. Pistolet maszynowy „Błyskawica” prezentowany w Muzeum Powstania Warszawskiego.

Bibliografia i źródła

Źródła instytucjonalne

• Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Pistolet maszynowy Błyskawica kal. 9 mm, karta katalogowa i opis techniczny. Źródło wykorzystane w zakresie informacji dotyczących konstruktorów Wacława Zawrotnego i Seweryna Wielaniera, danych technicznych broni, porównania ze Stenem i MP 40, konspiracyjnej produkcji oraz próby przeprowadzonej w rejonie placu Teatralnego.
• Instytut Pamięci Narodowej (IPN), Pamięć.pl, Biuletyn IPN, nr 7–8/2013, dział „Z bronią w ręku”. Źródło wykorzystane w zakresie historii rozwoju uzbrojenia przez polski ruch oporu oraz połączenia rozwiązań technicznych zaczerpniętych z brytyjskiego Stena i niemieckiego MP 40.
• Muzeum Powstania Warszawskiego w Warszawie, materiały, zbiory i dokumentacja dotyczące uzbrojenia polskiego ruchu oporu i Powstania Warszawskiego, w tym egzemplarze oraz dokumentacja dotycząca konspiracyjnej produkcji „Błyskawicy”.

Bibliografia specjalistyczna

• Satora, Kazimierz, Produkcja uzbrojenia w polskim ruchu oporu 1939–1945, Warszawa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985. ISBN 83-11-07168-3.
• Satora, Kazimierz, Podziemne zbrojownie polskie 1939–1944, Warszawa, Bellona, 2001, 406 s. ISBN 83-11-09158-7.

Andrzej Chowanczak
Ambasador Historii Polski

 

<< Volver